Kerbelâ'yı Yaşamış Şiirler: Arap Şiirinin İlk Tanıklıkları
Özet: Dr. İbrahim Fidan
· Ankara Üniversitesi, Arap Dili ve Belâgatı
Mütefekkir · Cilt 4, Sayı 7
·
· s. 99–123
Kerbelâ faciası, hicrî 61. yılın Muharrem ayının onuncu günü yaşandı. Hz. Hüseyin ve beraberindekiler Emevî valisi İbn Ziyâd'ın emriyle katledildi. Bu trajedi yalnızca tarih sayfalarında kalmadı; olayın tam içinde yer alan şairler ve savaşçılar yaşananları anında ve içten bir dille nazma döktüler. Dr. İbrahim Fidan'ın bu çalışması, söz konusu ilk şiirleri Hz. Hüseyin ve "öteki" portreleri açısından inceliyor.
Çalışma, olayın vukuu sırasında, hemen akabinde ve Tevvâbûn ile Muhtâr es-Sekafî hareketleri çerçevesinde söylenmiş şiirlerle sınırlandırılmış; hem Şiî hem Sünnî kaynaklarca müştereken rivayet edilmiş örnekler esas alınmıştır.
Kûfe Yolunda: İlk Şiir
Tespit edilen ilk şiir, Tırımmâh b. Adî'nin Kûfe yolunda Hz. Hüseyin'in önünde okuduğu recezidir. Geleneksel Arap şiirinin "deveye sesleniş" klişesiyle açılan bu kısa şiir, şairin Hz. Hüseyin'e bir an önce katılma isteğini ve ona olan derin bağlılığını dile getirir:
Ey devem, azarlamamdan korkma!
Acele et, [bizi] şafak sökmeden yetiştir,
Kafilelerin en hayırlısı, yolculukların en iyisine…
[Yetiştir ki] soylu [Hüseyin] ile güzelleş.
Şerefli, hür ve gönlü zengin [Hüseyin ile].
Allah onu en hayırlı olana sevk etsin.
Dünya var oldukça onu var etsin.
— Tırımmâh b. Adî · Kûfe yolunda, Hz. Hüseyin'in huzurunda
Kerbelâ Günü: Mübareze Recezleri
Savaş meydanında karşılıklı dövüşe çıkarken söylenen bu kısa şiirler, ani ilhamla ve irticalen söylenmiş; nazmı kolay, lafızları sade ama son derece canlıdır. Hem savaşçıların moralini yükseltmeye hem de düşmanın motivasyonunu kırmaya yöneliktir.
Vehb b. Abdullah el-Kelbî'ye atfedilen recez, klasik fahr (övünme) geleneğinin içten bir örneğidir:
Beni tanımıyorsanız bilmiş olun ki ben İbnu Kelb'im
Uleym[oğulları] içinden olan hanem bana yeter.
Ben güçlü ve kuvvetli bir erim.
Zorluk anında bitkin/kaytarıcı değilim.
Vehb'in annesi! Sana yemin ederim ki,
Onların arasına dalarak vurup yaralayacağım,
Rabbe inanmış [kuvvetli] bir genç olarak.
— Vehb b. Abdullah el-Kelbî (ö. 61/680)
Habîb b. Muzâhir ise mücadeleyi açıkça dinî ve ahlâkî bir zeminde konumlandırdı:
Yemin ederim şayet sizin sayınızda olsaydık
Veya yarınız kadar, siz kaçıp giderdiniz.
Ey, soy ve kuvvetçe en kötü kavim!
Ey, inadı çetin güruh [anladınız mı?]
— Habîb b. Muzâhir (ö. 61/680)
Aynı Habîb, mübarezeye atılırken şunları söyledi:
Ben Habîb'im, babam da Muzâhir.
Savaş kızıştığında cengin kahramanıyım.
Siz bizden daha hazırlıklı ve çoksanız,
Biz de sizden daha vefalı ve sabırlıyız.
Hem delil yönüyle daha üstün, hakikate daha yakınız,
Hem de sizden daha takvalı daha mazuruz.
— Habîb b. Muzâhir (ö. 61/680)
Zuheyr b. el-Kayn ise ölüme yürürken Hz. Hüseyin'e seslendi; onu, Hz. Peygamber ile Ehl-i beytin seçkin simalarına kavuşacak biri olarak müjdeledi:
Kendisi hidayete sevk edilmiş, insanların da hidayetine vesile olan birisi olarak ilerle!
Zira bugün, Peygamber dedene kavuşacaksın.
Hasan'a ve Ali el-Murtaza'ya da…
Çift kanatlı kahraman delikanlıya
Ve Allah'ın aslanı, şehit [Hamza'ya ki şehitler] diridir.
— Zuheyr b. el-Kayn el-Becelî (ö. 61/680)
Hz. Hüseyin'in saflarına sonradan katılan Hurr b. Yezîd ise sadeliğiyle çarpıcı iki dize söyledi:
Onların vücudunu kılıçla döverim,
Mina ve Hayf'ta oturan en hayırlı kişi (Hüseyin) için.
— Hurr b. Yezîd (ö. 61/680)
Katliamın Ardından: İlk Mersiyeler
Arap dilinin kurallarını ilk tespit eden dilci Ebu'l-Esved ed-Duelî, Hz. Hüseyin için söylediği mersiyelerle bu geleneğin öncülerinden oldu. Şiirlerinde "öteki" zalim ve günahkâr olarak resmedilirken Ehl-i beyt insanlığın en hayırlıları olarak yüceltildi:
Beni kınayan o kişiye derim ki:
Sen benim gördüklerimi göremiyorsan [benden] uzak dur!
Hâşimoğullarını görmedin mi? Zalim bir topluluk onları nasıl yok etti.
Fâtıma'nın evlatlarının ulusu [Hüseyin] Taff'ta [medfun] iken
onların hidayet üzere olduğunu iddia ediyorsun.
Sen, Kitab'da kök salmış, taifeler konusunda mütehassıs [biri] olsaydın
Onların kesin lanete uğramış bir topluluk olduğunu bilirdin.
Kendimi onlara kalkan yapacağım. Beni bundan ötürü çok kınama.
Bu sayede Peygamber'in [kevser] havzını, muvaffakiyeti ve daimi nimeti diliyorum.
Aynı şair, İbn Ziyâd'a yönelik bedduasında Semûd ve Âd kavimlerinin helakını hatırlatır:
Kederim ve öfkem artmışken derim ki: Allah Ziyâdoğullarının iktidarını yok etsin.
Yaptıkları vefasızlık ve ihanet sebebiyle onları [rahmetinden] uzaklaştırsın.
Tıpkı Semûd ve Âd kavimlerinin uzak olduğu gibi…
Onların deve kervanları dursun da, kıyamet gününe değin onlara dönmesin.
— Ebu'l-Esved ed-Duelî · İbn Ziyâd için hiciv
Hz. Hüseyin'i şehit edenin hesabını sormak için şu veciz beyit yeterliydi:
Hüseyin'i öldüren bir topluluk kıyamet günü
dedesinin şefaatini umabilir mi?
— Ebu'l-Esved ed-Duelî
Pişmanlık: Kûfelilerin İç Hesaplaşması
Hz. Hüseyin'e davet mektubu gönderip sonra yalnız bırakan Kûfeli Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu'fî, bu dramı uzun bir kasidede dile getirdi. Hem kişisel hem kolektif bir vicdan muhasebesidir bu şiir:
Zâlim oğlu zâlim vali diyor ki: "Fâtıma'nın oğlu Hüseyin ile [sen de] savaşmıştın."
[Hüseyin'den] ayrılıp ona ihanet etmem sebebiyle kınanmayı hak ettim.
Ona yardım etmediğim için bin pişmanım.
Doğrusu dizginlenmeyen her nefis [sonunda] pişmanlık yaşar.
Onun hamilerinden olmadığım için, beni terk etmeyen bir kedere sahibim.
Ona yardım edenlerin ruhları her daim şâd olsun.
Onların kabirleri başında durdum.
Şimdi gözlerim sicim [gibi yaş] akıtırken neredeyse ciğerim parça parça olacak.
Yemin olsun onlar mücadeleye koşan, savaşta atılgan, şanlı muhafızlardır.
Onlar, kılıçlarıyla Peygamber torununa yardım ettiler, sazlığın aslanları gibi…
Hem onları haksız yere öldüreceksin hem de bizim sevgimizi bekleyeceksin.
Vazgeç artık bize uymayan beklentilerden.
— Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu'fî · Kerbelâ sonrası pişmanlık kasidesi
Tevvâbûn Hareketi: İntikam Yolculuğunda Şiir
Hz. Hüseyin'in intikamını almak üzere Süleyman b. Surad öncülüğünde yola çıkan Tevvâbûn saflarından Abdullah b. Avf b. Ahmer, Hz. Hüseyin'in kabri ziyaretinin ardından şu receziyle yürüyüşe geçti:
Kılıçlarımız bilenmişken yola koyuldu,
Biz kahramanları taşıyan develer.
Orada düşmanla buluşmayı istiyoruz,
Zalim, gaddar ve sapkın [düşmanla]…
Ailemizi ve malımızı-mülkümüzü terk etmişiz
[Bir de] Beyaz tenli utangaç [hatunlarımızı] ve süslü evlerimizi…
— Abdullah b. Avf b. Ahmer · Tevvâbûn hareketi, intikam yolculuğu
Sonuç: Hz. Hüseyin ve "Öteki" Portreleri
Fidan'ın çözümlemesine göre bu ilk şiirler, Hz. Hüseyin'i henüz bir efsane unsuru ya da soyut bir sembol olarak değil bizzat kendisi olarak aktarır: soylu, hür, hidayete ermiş ve hidayete vesile olan; değeri dedesinden — Hz. Peygamber'den — gelen bir şahsiyet. Ona karşı duranlar ise yağmacı, günahkâr, zorba, münafık ve Hz. Peygamber'in emanetine ihanet eden bir topluluk olarak resmedilir.
Şiir çoğu zaman halkın hissiyatının tercümanıdır ve bunu her zaman ilmî kitapların teorik tartışmaları arasında bulmak mümkün olmayabilir.
Kaynak: Dr. İbrahim Fidan, Kerbelâ'yı Yaşamış Şiirler: "Hz. Hüseyin" ve "Öteki" Portreleri Yönüyle Kerbelâ Olayının Arap Şiirindeki İlk Yankıları, Mütefekkir, Cilt 4, Sayı 7, Haziran 2017, s. 99–123. Aksaray Üniversitesi. Açık erişim yayın.
Favorilere Ekle
Favorilere eklemek için Google hesabınla giriş yapman gerekiyor.
💡Okur Notu & Bilgilendirme
✍️ Okuduğunuz bu içeriği, kalp ikonuna tıklayarak beğenebilir; Google hesabınızla giriş yaparak Favorilerinize ekleyebilirsiniz.
✍️ Beğendiğiniz dizeleri/metinleri fareyle seçerek veya üzerine basılı tutarak hızlıca alıntılayabilir ve yorumunuza ekleyebilirsiniz.
🎧 Dilerseniz bu içeriği sesli olarak da dinleyebilirsiniz:
Kerbelâ'yı Yaşamış Şiirler: Arap Şiirinin İlk Tanıklıkları
Özet: Dr. İbrahim Fidan · Ankara Üniversitesi, Arap Dili ve Belâgatı
Mütefekkir · Cilt 4, Sayı 7 · · s. 99–123
Kerbelâ faciası, hicrî 61. yılın Muharrem ayının onuncu günü yaşandı. Hz. Hüseyin ve beraberindekiler Emevî valisi İbn Ziyâd'ın emriyle katledildi. Bu trajedi yalnızca tarih sayfalarında kalmadı; olayın tam içinde yer alan şairler ve savaşçılar yaşananları anında ve içten bir dille nazma döktüler. Dr. İbrahim Fidan'ın bu çalışması, söz konusu ilk şiirleri Hz. Hüseyin ve "öteki" portreleri açısından inceliyor.
Çalışma, olayın vukuu sırasında, hemen akabinde ve Tevvâbûn ile Muhtâr es-Sekafî hareketleri çerçevesinde söylenmiş şiirlerle sınırlandırılmış; hem Şiî hem Sünnî kaynaklarca müştereken rivayet edilmiş örnekler esas alınmıştır.
Kûfe Yolunda: İlk Şiir
Tespit edilen ilk şiir, Tırımmâh b. Adî'nin Kûfe yolunda Hz. Hüseyin'in önünde okuduğu recezidir. Geleneksel Arap şiirinin "deveye sesleniş" klişesiyle açılan bu kısa şiir, şairin Hz. Hüseyin'e bir an önce katılma isteğini ve ona olan derin bağlılığını dile getirir:
Ey devem, azarlamamdan korkma!
Acele et, [bizi] şafak sökmeden yetiştir,
Kafilelerin en hayırlısı, yolculukların en iyisine…
[Yetiştir ki] soylu [Hüseyin] ile güzelleş.
Şerefli, hür ve gönlü zengin [Hüseyin ile].
Allah onu en hayırlı olana sevk etsin.
Dünya var oldukça onu var etsin.
— Tırımmâh b. Adî · Kûfe yolunda, Hz. Hüseyin'in huzurunda
Kerbelâ Günü: Mübareze Recezleri
Savaş meydanında karşılıklı dövüşe çıkarken söylenen bu kısa şiirler, ani ilhamla ve irticalen söylenmiş; nazmı kolay, lafızları sade ama son derece canlıdır. Hem savaşçıların moralini yükseltmeye hem de düşmanın motivasyonunu kırmaya yöneliktir.
Vehb b. Abdullah el-Kelbî'ye atfedilen recez, klasik fahr (övünme) geleneğinin içten bir örneğidir:
Beni tanımıyorsanız bilmiş olun ki ben İbnu Kelb'im
Uleym[oğulları] içinden olan hanem bana yeter.
Ben güçlü ve kuvvetli bir erim.
Zorluk anında bitkin/kaytarıcı değilim.
Vehb'in annesi! Sana yemin ederim ki,
Onların arasına dalarak vurup yaralayacağım,
Rabbe inanmış [kuvvetli] bir genç olarak.
— Vehb b. Abdullah el-Kelbî (ö. 61/680)
Habîb b. Muzâhir ise mücadeleyi açıkça dinî ve ahlâkî bir zeminde konumlandırdı:
Yemin ederim şayet sizin sayınızda olsaydık
Veya yarınız kadar, siz kaçıp giderdiniz.
Ey, soy ve kuvvetçe en kötü kavim!
Ey, inadı çetin güruh [anladınız mı?]
— Habîb b. Muzâhir (ö. 61/680)
Aynı Habîb, mübarezeye atılırken şunları söyledi:
Ben Habîb'im, babam da Muzâhir.
Savaş kızıştığında cengin kahramanıyım.
Siz bizden daha hazırlıklı ve çoksanız,
Biz de sizden daha vefalı ve sabırlıyız.
Hem delil yönüyle daha üstün, hakikate daha yakınız,
Hem de sizden daha takvalı daha mazuruz.
— Habîb b. Muzâhir (ö. 61/680)
Zuheyr b. el-Kayn ise ölüme yürürken Hz. Hüseyin'e seslendi; onu, Hz. Peygamber ile Ehl-i beytin seçkin simalarına kavuşacak biri olarak müjdeledi:
Kendisi hidayete sevk edilmiş, insanların da hidayetine vesile olan birisi olarak ilerle!
Zira bugün, Peygamber dedene kavuşacaksın.
Hasan'a ve Ali el-Murtaza'ya da…
Çift kanatlı kahraman delikanlıya
Ve Allah'ın aslanı, şehit [Hamza'ya ki şehitler] diridir.
— Zuheyr b. el-Kayn el-Becelî (ö. 61/680)
Hz. Hüseyin'in saflarına sonradan katılan Hurr b. Yezîd ise sadeliğiyle çarpıcı iki dize söyledi:
Onların vücudunu kılıçla döverim,
Mina ve Hayf'ta oturan en hayırlı kişi (Hüseyin) için.
— Hurr b. Yezîd (ö. 61/680)
Katliamın Ardından: İlk Mersiyeler
Arap dilinin kurallarını ilk tespit eden dilci Ebu'l-Esved ed-Duelî, Hz. Hüseyin için söylediği mersiyelerle bu geleneğin öncülerinden oldu. Şiirlerinde "öteki" zalim ve günahkâr olarak resmedilirken Ehl-i beyt insanlığın en hayırlıları olarak yüceltildi:
Beni kınayan o kişiye derim ki:
Sen benim gördüklerimi göremiyorsan [benden] uzak dur!
Hâşimoğullarını görmedin mi? Zalim bir topluluk onları nasıl yok etti.
Fâtıma'nın evlatlarının ulusu [Hüseyin] Taff'ta [medfun] iken
onların hidayet üzere olduğunu iddia ediyorsun.
Sen, Kitab'da kök salmış, taifeler konusunda mütehassıs [biri] olsaydın
Onların kesin lanete uğramış bir topluluk olduğunu bilirdin.
Kendimi onlara kalkan yapacağım. Beni bundan ötürü çok kınama.
Bu sayede Peygamber'in [kevser] havzını, muvaffakiyeti ve daimi nimeti diliyorum.
Ölecekse sâlih olan [bu yolda] ölsün, [bu zilletle] yaşayacaksa yağmacı varsın yaşasın.
— Ebu'l-Esved ed-Duelî (ö. 69/688)
Aynı şair, İbn Ziyâd'a yönelik bedduasında Semûd ve Âd kavimlerinin helakını hatırlatır:
Kederim ve öfkem artmışken derim ki: Allah Ziyâdoğullarının iktidarını yok etsin.
Yaptıkları vefasızlık ve ihanet sebebiyle onları [rahmetinden] uzaklaştırsın.
Tıpkı Semûd ve Âd kavimlerinin uzak olduğu gibi…
Onların deve kervanları dursun da, kıyamet gününe değin onlara dönmesin.
— Ebu'l-Esved ed-Duelî · İbn Ziyâd için hiciv
Hz. Hüseyin'i şehit edenin hesabını sormak için şu veciz beyit yeterliydi:
Hüseyin'i öldüren bir topluluk kıyamet günü
dedesinin şefaatini umabilir mi?
— Ebu'l-Esved ed-Duelî
Pişmanlık: Kûfelilerin İç Hesaplaşması
Hz. Hüseyin'e davet mektubu gönderip sonra yalnız bırakan Kûfeli Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu'fî, bu dramı uzun bir kasidede dile getirdi. Hem kişisel hem kolektif bir vicdan muhasebesidir bu şiir:
Zâlim oğlu zâlim vali diyor ki: "Fâtıma'nın oğlu Hüseyin ile [sen de] savaşmıştın."
[Hüseyin'den] ayrılıp ona ihanet etmem sebebiyle kınanmayı hak ettim.
Ona yardım etmediğim için bin pişmanım.
Doğrusu dizginlenmeyen her nefis [sonunda] pişmanlık yaşar.
Onun hamilerinden olmadığım için, beni terk etmeyen bir kedere sahibim.
Ona yardım edenlerin ruhları her daim şâd olsun.
Onların kabirleri başında durdum.
Şimdi gözlerim sicim [gibi yaş] akıtırken neredeyse ciğerim parça parça olacak.
Yemin olsun onlar mücadeleye koşan, savaşta atılgan, şanlı muhafızlardır.
Onlar, kılıçlarıyla Peygamber torununa yardım ettiler, sazlığın aslanları gibi…
Hem onları haksız yere öldüreceksin hem de bizim sevgimizi bekleyeceksin.
Vazgeç artık bize uymayan beklentilerden.
— Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu'fî · Kerbelâ sonrası pişmanlık kasidesi
Tevvâbûn Hareketi: İntikam Yolculuğunda Şiir
Hz. Hüseyin'in intikamını almak üzere Süleyman b. Surad öncülüğünde yola çıkan Tevvâbûn saflarından Abdullah b. Avf b. Ahmer, Hz. Hüseyin'in kabri ziyaretinin ardından şu receziyle yürüyüşe geçti:
Kılıçlarımız bilenmişken yola koyuldu,
Biz kahramanları taşıyan develer.
Orada düşmanla buluşmayı istiyoruz,
Zalim, gaddar ve sapkın [düşmanla]…
Ailemizi ve malımızı-mülkümüzü terk etmişiz
[Bir de] Beyaz tenli utangaç [hatunlarımızı] ve süslü evlerimizi…
— Abdullah b. Avf b. Ahmer · Tevvâbûn hareketi, intikam yolculuğu
Sonuç: Hz. Hüseyin ve "Öteki" Portreleri
Fidan'ın çözümlemesine göre bu ilk şiirler, Hz. Hüseyin'i henüz bir efsane unsuru ya da soyut bir sembol olarak değil bizzat kendisi olarak aktarır: soylu, hür, hidayete ermiş ve hidayete vesile olan; değeri dedesinden — Hz. Peygamber'den — gelen bir şahsiyet. Ona karşı duranlar ise yağmacı, günahkâr, zorba, münafık ve Hz. Peygamber'in emanetine ihanet eden bir topluluk olarak resmedilir.
Şiir çoğu zaman halkın hissiyatının tercümanıdır ve bunu her zaman ilmî kitapların teorik tartışmaları arasında bulmak mümkün olmayabilir.
— Dr. İbrahim Fidan, makale sonuç bölümündenAçık Erişim PDF → Mütefekkir Dergisi
✍️ Okuduğunuz bu içeriği, kalp ikonuna tıklayarak beğenebilir; Google hesabınızla giriş yaparak Favorilerinize ekleyebilirsiniz.
✍️ Beğendiğiniz dizeleri/metinleri fareyle seçerek veya üzerine basılı tutarak hızlıca alıntılayabilir ve yorumunuza ekleyebilirsiniz.
🎧 Dilerseniz bu içeriği sesli olarak da dinleyebilirsiniz:
Yorumlar
Yorum Gönder
Siz bu içerik hakkında ne düşünüyorsunuz? Düşüncelerinizi yazarak katkıda bulunabilirsiniz.