Can Yücel Kimdir?
Kumkapı / İstanbul
Dokuz Eylül Üni. Hast., İzmir
Datça İskele Mezarlığı
Toplumcu Şiir · Çeviri
Can Yücel, Türk şiirinin en renkli, en aykırı ve en çok sevilen seslerinden biridir. Millî Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel'in oğlu olarak Mevlevî büyükanne ve dedesiyle kültürlü bir ortamda büyüyen, Ankara ve Cambridge üniversitelerinde Latince ve Yunanca okuyan Yücel; bu seçkin eğitimi İstanbul ağzıyla, halk diliyle ve acımasız bir hicivle eriterek kimseye benzemeyen bir şiir dili yarattı.
Şiirinin yanı sıra Shakespeare, Brecht, Lorca ve Wilde gibi isimlerin eserlerini Türkçeye kazandıran Yücel, bir çevirmen olarak da edebiyat tarihine geçti. 12 Mart döneminde girdiği Toptaşı ve Adana cezaevleri şiirini kırmak bir yana daha da çelikleştirdi. Son yıllarını Eski Datça'da geçiren şair, oraya gömülmek istedi; Büyük Gölcük Depremi'nin gürültüsünde Datça toprağına karıştı.
Hayatı ve Ailesi
Can Yücel, 21 Ağustos 1926'da İstanbul Kumkapı'da, ikizi Canan ile birlikte dünyaya geldi. Ailesi bir süre sonra Şişli'ye, Şair Nigar Sokağı'na taşındı. Burada büyükannesi Neyire Hanım ve dedesi Ali Rıza Bey ile birlikte geniş bir aile hayatı yaşadılar. Neyire Hanım ve Ali Rıza Bey Mevlevî'ydi; bu Mevlevî anlayış Can Yücel'in hem yetişmesinde hem de hayata bakışında belirleyici rol oynadı.
Boğaziçi İlkokulu'nda ikizi Canan ile başladığı ilköğreniminde onunla sürekli kavga ettiğinden üçüncü sınıftan itibaren yatılı okumak zorunda kaldı. Babasının milletvekili olması üzerine Ankara'ya yerleştiler. Ankara Taşmektep (1938) ve Ankara Erkek Lisesi'nde (1941, klasik şube) öğrenim gördü; Cevdet Kudret'ten edebiyat dersleri aldı, Latince öğrendi, Nâzım Hikmet'i ve dünya edebiyatını burada tanıdı.
Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Klasik Filoloji Bölümü'ne girdi; bir süre Alman Filolojisi okudu. Sol kanattaki sanatçı ve politikacılarla yakınlaşması ve Dil-Tarih'teki ilerici Gençler Derneği'ne üye olması üzerine babası onu Cambridge Üniversitesi'ne gönderdi. İngiltere'deyken Bertrand Russell'ın derslerini takip etti, Bülent Ecevit ve Rahşan Hanım ile birlikte yaşadı.
Demokrat Parti'nin iktidara gelmesi ve Köy Enstitüleri'nin kapatılması üzerine babası onu Türkiye'ye çağırdı. Diplomasız biten eğitim hayatının ardından 1956'da Süleyman Demirel'in onayıyla DSİ'nin Bornova merkezinde iki yıl çalıştı. Aynı yıl tanıştığı Güler Hanım ile evlendi; bu birliktelikten Yeni Hasan, Güzel ve Su adında üç çocuğu oldu.
Hayat Kronolojisi
Şiir Anlayışı: Kültürü Hicivle Eritmek
Can Yücel'in şiiri, Türk şiir tarihinde bir paradoksun ürünüdür: Cambridge mezunu, Antik Yunan'ı ve Shakespeare'i ana dili gibi bilen biri, şiirini İstanbul ağzıyla ve halk dilinin en ücra köşelerinden çıkararak yazdı. Bu paradoks onun şiirini hem entelektüel hem de geniş kitlelere açık kıldı.
Etkiler ve Kaynaklar
Sanat hayatının ilk yıllarında Garipçilerden etkilendi. Çeviri vesilesiyle tanıştığı Dylan Thomas, E. E. Cummings, Ezra Pound ve T. S. Eliot şiirinde önemli bir yer edindi. Üniversite yıllarında Ahmet Muhip Dıranas ve Cahit Sıtkı'yı severek okudu; Enver Gökçe ve Ahmet Arif ile yakın arkadaş oldu. İkinci Yeni şairleri arasında Turgut Uyar ve Edip Cansever en yakın çevresindeydi. Türk şiirinde kendine en yakın gördüğü iki ismi ise şöyle belirledi: Nâzım Hikmet ve Metin Eloğlu. Büyükannesinden miras kalan Mevlevî anlayış ve İstanbul ağzı ise Yücel'in şiirinin görünmez zemini oldu.
İroni ve Siyasi Eleştiri
İroni, Can Yücel şiirinin en belirleyici özelliğidir. İkinci kitabı Sevgi Duvarı'ndan (1974) itibaren kendini gösteren ironik söylem, sonraki eserlerde şiirin ruhuna dek işledi. Şiirle iktidar arasında çözüme kavuşması mümkün olmayan bir çatışma olduğunu düşünen Yücel; kimi şiirlerinde açık ideoloji, kimi şiirlerinde ise mizahî ve iğneleyici bir eleştiri dili kurdu.
Halk Dili ve Argo
Küfür ve argoyu şiirinde bir özgürlük davası olarak kullandı. Hedef; yalan üzerine kurulu her türlü iktidar biçimiydi. Sokağın dilini şiirle bağdaştırmak, "estetik" ile "abes" arasında gizemli ve ironik bir bağ kurmaktı. Gece Vardiyası'ndan (1993) itibaren caz müziğindeki atonal ritmi de şiire taşımayı denedi.
Şiiri Bir Üretim Girişimi Olarak Görmek
Şiiri "kendini anlatma" olarak değil, "bir üretim girişiminin sonunda ortaya çıkarılan bir iş" olarak tanımladı. Söylenecek söz kıvamına geldiği zaman yazdığını vurguladı. "Yaşamım benim en güzel şiirim" diyen Yücel için kendi yaşamı ve deneyimleri sanat hayatının temel hareket noktasıydı.
Öfkemle sevgim arasında yaşıyorum. — Can Yücel
Çevirmenlik: Türkçeyi Zorlamak
Can Yücel, şairliği kadar çevirmenliğiyle de edebiyat tarihine geçti. İngilizce, Almanca ve Fransızcayı ana dili gibi okuyan ve yazan Yücel, 20'den fazla çeviri eseri Türk okuyucusuna kazandırdı.
Shakespeare çevirileri arasında özellikle Hamlet'teki "To be or not to be" dizisini "Bir ihtimal daha var o da ölmek mi dersin" olarak çevirmesi efsaneleşti. Bu çeviri, özgürlük ile özgün yaratım arasındaki dengeyi yakaladığından çeviri kuramında da referans alınmaktadır. Brecht oyunları, Lorca şiirleri, Oscar Wilde eserleri ve Walt Whitman'ın Yapraklar Çimen'i diğer önemli çevirileri arasındadır.
Başlıca Eserleri
📖 Şiir Kitapları
- Yazma 1950
- Her Boydan (çeviri şiirler) 1957
- Sevgi Duvarı 1974
- Bir Siyasinin Şiirleri 1974
- Ölüm ve Oğlum 1976
- Rengâhenk 1982
- Gökyokuş 1984
- Canfeda 1987
- Çok Bi Çocuk 1988
- Kısa Devre 1990
- Kuzgunun Yavrusu 1990
- Gece Vardiyası Albümü 1993
- Güle Güle / Seslerin Sessizliği 1993
- Gezintiler 1994
- Maaile 1995
- Seke Seke 1997
- Mekânım Datça Olsun 1999
- Alavara 1999
🌐 Önemli Çeviriler
- Hamlet (Shakespeare) —
- Othello (Shakespeare) —
- Kral Lear (Shakespeare) —
- Ana (Brecht) —
- Kafkas Tebeşir Dairesi (Brecht) —
- Yapraklar Çimen (Whitman) —
- Kan Düğünü (Lorca) —
- Dünya Şiirinden Seçmeler 1957
✍️ Deneme
- Düzünden I–II (hzl. Tevfik Taş) 1994
🏆 Ödüller ve Dergiler
- Sedat Simavi Edebiyat Ödülü
(Kuzgunun Yavrusu) 1990 - Leman (haftalık) son yıllar
- Öküz (aylık) son yıllar
Can Yücel'in şiirleri günümüzde İş Kültür Yayınları'nın Modern Türk Edebiyatı Klasikleri serisi kapsamında okuyucuyla buluşmaktadır. Bu seri hakkında ayrıntılı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
Can Yücel'e Atfedilen Ama Ona Ait Olmayan Şiirler
Can Yücel, sosyal medyada en çok sahte şiir atfedilen Türk şairlerinden biridir. Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Semih Çelenk, yıllar içinde 50'den fazla sahte "Can Yücel şiiri" tespit etti; Can Yücel'in eşi Güler Yücel de bu bilgi kirliliğinden yakındı.
Sahte şiirlerin üslubu, gerçek Can Yücel şiirinden kolayca ayırt edilebilir: Can Yücel'in özgün sesi keskin hiciv, argo ve ironi taşır; ona yanlış atfedilen metinlerin büyük çoğunluğu ise gereklilik kipiyle yazılmış ("yapmalısın", "olmalısın"), duygusal ama yüzeysel sentimental dizelerdir. Şairi gerçekten tanıyanlar bu şiirlerin ona ait olamayacağını ilk okumada anlar.
En çok dolaşıma giren sahte metinler arasında Bağlanmayacaksın, Kadın Dediğin, Erkek Dediğin, Seninle Olmanın En Güzel Yanı, Herşey Sende Gizli ve Ömür Dediğin sayılabilir. Bunların yanı sıra "Bayram" başlıklı metin aslında Can Dündar'ın 10 Ocak 2006 tarihli Milliyet köşe yazısıdır; yıllar içinde Can Yücel'e atfedilerek gazete köşelerine bile yansıdı.
Sahte şiirlerin güncel ve kapsamlı listesine malumatfurus.org ve canyucel.org üzerinden ulaşılabilir. Gerçek Can Yücel şiirlerini tanımak için ise kitaplarına ya da bu biyografide kaynaklarda gösterilen güvenilir sitelere başvurmak en sağlıklı yoldur.
Datça'ya Dönüş ve Son
Son yıllarını Eski Datça'da geçiren Yücel, "Mekanım Datça olsun, öldükten sonra beni buraya gömün" dedi. Bu istek, 1999'daki son şiir kitabına da adını verdi: Mekânım Datça Olsun.
12 Ağustos 1999'da tedavi gördüğü Dokuz Eylül Üniversitesi Hastanesi'nde kanserden hayatını kaybetti. Cenazesi dönemin İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Piriştina'nın öncülüğüyle en sevdiği günebakan çiçekleriyle Datça'ya uğurlandı; Büyük Gölcük Depremi'nin vurduğu gün — 17 Ağustos 1999'da — Datça İskele Mezarlığı'na defnedildi.
Mezar taşı sonradan parçalandı; yıl dönümü törenleri yıllarca engellendi. Bu ironi bile, Can Yücel'in şiirleriyle alay ettiği taşralı ahlakçılığın son bir sahnesi gibi tarihe geçti.
Ne harika yer burası! Nereden buldun bu Datça'yı?
Elimle koymuş gibi buldum. — Can Yücel
Sık Sorulan Sorular
Can Yücel kimdir?
Can Yücel neden hapse girdi?
Can Yücel'in şiir anlayışı nasıldır?
Can Yücel'in en ünlü çevirisi hangisidir?
Can Yücel nereye defnedildi?
Kaynaklar
- Gülgen, Jale. "Can Yücel". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2019. teis.yesevi.edu.tr
- Türk Edebiyatı Ansiklopedisi. "Can Yücel Kimdir?" turkedebiyati.org
- Şiir Rafım. "İş Kültür'den Modern Türk Edebiyatı Klasikleri". siirrafim.art
- Malumatfuruş. "Can Yücel'e Ait Sanılan Şiirler". malumatfurus.org
- Can Yücel Resmi Site. "Can Yücel'e Ait Olmayan Şiirlerin Güncel Listesi". canyucel.org
- Yücel, Can. Mekânım Datça Olsun. İstanbul: Bulut Yayınları, 1999.
- Gülgen Börklü, Jale (2012). Can Yücel'in Hayatı, Edebî Çevresi ve Şiirlerinin İncelenmesi. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
✍️ Okuduğunuz bu içeriği, kalp ikonuna tıklayarak beğenebilir; Google hesabınızla giriş yaparak Favorilerinize ekleyebilirsiniz.
✍️ Beğendiğiniz dizeleri/metinleri fareyle seçerek veya üzerine basılı tutarak hızlıca alıntılayabilir ve yorumunuza ekleyebilirsiniz.
🎧 Dilerseniz bu içeriği sesli olarak da dinleyebilirsiniz:
"dolaşıma giren sahte metinler arasında Bağlanmayacaksın, Kadın Dediğin, Erkek Dediğin, Seninle Olmanın En Güzel Yanı, Herşey Sende Gizli ve Ömür Dediğin sayılabilir."
YanıtlaSil