Barış, Yannis Ritsos — Şiir Analizi ve Türkçe Çeviri
derin derin soluk alır evren.
| Şiir | Barış |
| Şair | Yannis Ritsos (1909–1990) |
| Çeviren | Ataol Behramoğlu |
| Konu | Barışı soyut bir kavram değil, gündelik yaşamın somut ayrıntılarında (bir çocuğun uykusu, bir babanın eve dönüşü, korkusuz çalınan bir kapı, kitaplığa dönüşen hapishaneler) tanımlayan, uzun bir anafora ("barış budur işte") üzerine kurulu bir şiir |
| Edebi Dönem | 20. yüzyıl Yunan şiiri, toplumcu-hümanist çizgi |
| Tematik Odak | Barışın gündelik/somut tanımı, savaşın izlerinin onarımı, şair ile işçinin eşitliği, korkusuz bir hayatın imgeleri |
| Kaynak | Ataol Behramoğlu çevirisiyle Türkçede yaygın olarak dolaşan, Behramoğlu'nun Kardeş Türküler adlı seçme şiirler derlemesinde de yer alan bir Ritsos şiiri |
Analitik Notlar
Şiir, barışı antlaşmalarda ya da soyutlamalarda değil, en yakın insani ilişkilerde konumlandırarak açılır: bir çocuğun düşü, bir ananın düşü, "ağaçlar altında söylenen sevda sözleri," ve hepsinden önemlisi, akşam alacasında eve dönen, elinde yemiş dolu bir sepet taşıyan, alnındaki ter damlaları pencere önündeki toprak testinin ter damlalarına benzeyen bir baba -soyut bir siyasi değeri bedensel bir rahatlığa bağlayan, neredeyse resmedilebilir, duyusal imgeler. Sonraki dörtlük doğrudan savaşın ardına döner: dünyanın "yara izleri"nin kapanması, top mermilerinin açtığı çukurlara ağaç dikilmesi, yangının tükettiği yüreklerde umudun ilk tomurcuklarının belirmesi ve -en çarpıcısı- ölülerin, "kanlarının boşa akmadığını bilerek," artık kaygısızca uyuyabilmesi. Barış burada yalnızca çatışmanın yokluğu değil, ölüleri bile kapsayan, etkin ve süregelen bir onarım emeğidir.
Şiirin orta bölümleri, barışı korkudan azade gündelik kent yaşamının dokusunda arar: sıcak bir akşam yemeğinin kokusu, artık yüreği ürpertmeyen ani bir fren sesi, yalnızca "arkadaşlar" anlamına gelen bir kapı çalınışı. Ritsos'un kendi hayatındaki tekrarlanan tutuklanmalar, sürgünler ve Limnos ile Makronisos adalarındaki hapis yılları düşünüldüğünde, bu belirli korku -ani bir kapı çalınışı, bir fren sesi- genel bir imgeden çok, yaşanmış bir deneyimin ağırlığını taşır. Şiirin en sessizce radikal imgesi hemen ardından gelir: "kitaplık yapıldığı zaman hapishaneler" -barış, hapsetmenin salt yokluğu olarak değil, onun mimarisinin fiziksel olarak bir bilgi mekânına dönüştürülmesi olarak tasavvur edilir- ve cumartesi akşamı berberden pırıl pırıl çıkan bir işçi eşliğinde. Zamanın kendisi de barışla birlikte karakter değiştirir: geçen her gün, yitirilmiş değil "gecede sevincin yapraklarını canlandıran bir kök" olur, güneş ise zamanın her köşesinden acıları kovmak için "ışıktan çizmelerini" çeker.
Şiirin en açık siyasi iddiası, şair ile işçiyi eşitleyen vizyonunda ortaya çıkar: "şair ve proleter eşitlikle çekebildiği gün içlerine / büyük karanfilini alacakaranlığın" -bu, Ritsos'un kendisinin Nobel Ödülü'nden bile üstün tuttuğu Lenin Barış Ödülü'nü kazanmasıyla tam olarak örtüşen bir formülasyondur; şiirsel ve siyasi emeğin bu birleşimi için verilmiş bir onurdu o ödül. Şiirin kapanışı, bu eşitliği tek bir tarımsal ve yaratıcı emek imgesinde toplar: bir sabanın toprakta açtığı izler tek bir sözcük yazar, "Barış," ve bir tren "benim dizelerimin rayları üzerinden," buğday ve güllerle yüklü, geleceğe doğru ilerler -şiir ile barış, gerçek anlamda aynı raya oturur. Şiirin son sesleniişi, "Kardeşler, uzatın ellerinizi," kırk küsur dörtlük süren bu tanımlama çabasını en yalın jestle kapatır: yalnızca barış içinde "tüm evren, taşıyarak tüm düşlerini, derin derin soluk alır."
 |
| Barış, Yannis Ritsos |
Çocuğun gördüğü düştür barış.
Ananın gördüğü düştür barış.
Ağaçlar altında söylenen sevda sözleridir barış.
Akşam alacasında, gözlerinde ferah bir gülümseyişle döner ya baba
elinde yemiş dolu bir sepet;
ve serinlesin diye su, pencere önüne konmuş toprak testi gibi
ter damlalarıyla alnında...
barış budur işte.
Evrenin yüzündeki yara izleri kapandığı zaman
ağaçlar dikildiğinde top mermilerinin açtığı çukurlara,
yangının eritip tükettiği yüreklerde
ilk tomurcukları belirdiği zaman umudun,
ölüler rahatça uyuyabildiklerinde, kaygı duymaksızın artık,
boşa akmadığını bilerek, kanlarının,
barış budur işte.
Barış sıcak yemeklerden tüten kokudur akşamda
yüreği korkuyla ürpertmediğinde sokaktaki ani fren sesi
ve çalınan kapı, arkadaşlar demek olduğunda sadece.
Barış, açılan bir pencereden, ne zaman olursa olsun
gökyüzünün dolmasıdır içeriye;
gökyüzünün, renklerinden uzaklaşmış çanlarıyla
bayram günlerini çalan gözlerimizde.
Barış budur işte.
Bir tas sıcak süttür barış ve uyanan bir çocuğun
gözlerinin önüne tutulan kitaptır.
Başaklar uzanıp, ışık! Işık! - diye fısıldarlarken birbirlerine!
Işık taşarken ufkun yalağından.
Barış budur işte.
Kitaplık yapıldığı zaman hapishaneler
Geceleyin kapı kapı dolaştığı zaman bir türkü
ve dolunay, taptaze yüzünü gösterdiği zaman bir bulutun arkasından
cumartesi akşamı berberden pırıl pırıl çıkan bir işçi;
barış budur işte.
Geçen her gün yitirilmiş bir gün değil de
bir kök olduğu zaman
gecede sevincin yapraklarını canlandırmaya.
Geçen her gün kazanılmış bir gün olduğu zaman
dürüst bir insanın deliksiz uykusunun ardı sıra.
Ve sonunda, hissettiğimiz zaman yeniden
zamanın tüm köşe bucağında acıları kovmak için
ışıktan çizmelerini çektiğini güneşin.
Barış budur işte.
Barış, ışın demetleridir yaz tarlalarında,
iyilik alfabesidir o, dizlerinde şafağın.
Herkesin kardeşim demesidir birbirine, yarın yeni bir dünya
kuracağız demesidir;
ve kurmamızdır bu dünyayı türkülerle.
Barış budur işte.
Ölüm çok az yer tuttuğu için yüreklerde
mutluluğu gösterdiğinde güven dolu parmağı yolların
şair ve proleter eşitlikle çekebildiği gün içlerine
büyük karanfilini alacakaranlığın...
barış budur işte.
Barış sımsıkı kenetlenmiş elleridir insanların
sıcacık bir ekmektir o, masası üstünde dünyanın.
Barış, bir annenin gülümseyişinden başka bir şey değildir.
Ve toprakta derin izler açan sabanların
tek bir sözcüktür yazdıkları:
Barış
Ve bir tren ilerler geleceğe doğru
kayarak benim dizelerimin rayları üzerinden
buğdayla ve güllerle yüklü bir tren.
Bu tren, barıştır işte.
Kardeşler, barış içinde ancak
derin derin soluk alır evren.
tüm evren, taşıyarak tüm düşlerini.
Kardeşler, uzatın ellerinizi.
Barış budur işte.
Özel Durum: Nobel'den Daha Değerli Bir Ödül
Ritsos, hayatı boyunca dokuz kez Nobel Edebiyat Ödülü'ne aday gösterildi ama hiçbir zaman kazanamadı. Buna karşılık 1977'de Sovyetler Birliği'nin en yüksek edebiyat onuru olan Lenin Barış Ödülü'nü kazandığında, bunun kendisi için Nobel'den daha değerli olduğunu açıkça söyledi. "Barış" şiirinin şair ile işçiyi -"proleter"i- eşit bir yaratıcı güç olarak tanımlaması, tam olarak bu ödülün simgelediği şeyle örtüşür: şiirsel emek ile siyasi/toplumsal emeğin ayrılmaz sayıldığı bir dünya görüşü. Ritsos'un kendi hayatı da bu görüşü kanıtlarcasına şiirle iç içe geçmişti; solcu siyasi kimliği yüzünden Metaksas diktatörlüğü, Yunan İç Savaşı sonrası dönem ve albaylar cuntası olmak üzere üç ayrı dönemde tutuklanıp sürgün edildi, kitapları kamuya açık törenlerle yakıldı.
Yannis Ritsos — Şairin Portresi
Şairin yer aldığı Dünya Şairleri ve Şiirleri sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Yannis Ritsos, 1 Mayıs 1909'da Yunanistan'ın Monemvasia kasabasında, zengin ama büyük kayıplar yaşayan bir toprak sahibi ailenin en küçük çocuğu olarak doğdu. Babası Elefterios Ritsos, ailenin servetini kaybettikten sonra akıl sağlığını yitirdi; annesi ve ağabeyi, Ritsos on iki yaşındayken tüberkülozdan öldü. Akrabalarının yanında büyüyen şair, kısa süre Atina Hukuk Fakültesi'ne devam etti (1925), ama kendisi de tüberküloza yakalanınca 1927-1931 arasında bir sanatoryumda tedavi gördü; 1930'larda bir süre oyunculuk ve dansçılık yaptı.
1934'te Yunanistan Komünist Partisi'ne katılan Ritsos, aynı yıl ilk şiir kitabı Traktör'ü yayımladı. 1936'da, Selanik'te tütün işçilerinin grevinde öldürülen bir işçinin ardından annesinin yasını anlatan bir fotoğraftan esinlenerek yazdığı Epitafios (Ağıt), dönemin Metaksas diktatörlüğü tarafından Akropolis'in eteğinde alenen yakıldı; şair, neredeyse on yıl boyunca özgürce yayın yapamadı. II. Dünya Savaşı'nda Nazi işgaline karşı direniş hareketi EAM'a katılan Ritsos, savaş sonrası iç savaşta yenilen komünist gerillaların safında yer aldığı için 1948'de tutuklanıp Limnos, Makronisos ve Ayios Efstratios adalarındaki toplama kamplarında dört yıl geçirdi.
1950'lerde Epitafios'un Mikis Theodorakis tarafından bestelenmesiyle şiiri Yunan solunun marşı hâline geldi. 1967'de albaylar cuntası iktidara gelince yeniden tutuklanıp sürgün edildi, 1972'ye dek yayın yapması yasaklandı. Yaşamı boyunca 100'den fazla kitap yayımlayan, eserleri 80'e yakın dile çevrilen Ritsos, dokuz kez Nobel Edebiyat Ödülü'ne aday gösterildi ama hiç kazanamadı; buna karşılık 1977'de kazandığı Lenin Barış Ödülü'nü, kendi ifadesiyle, Nobel'den daha değerli buldu. 11 Kasım 1990'da Atina'da hayatını kaybetti.
Sıkça Sorulan Sorular
Barış şiiri hangi kaynaktan gelir?
Şiir, Ataol Behramoğlu'nun çevirisiyle Türkçede yaygın biçimde dolaşan ve Behramoğlu'nun Kardeş Türküler adlı seçme şiirler derlemesinde de yer alan bir Yannis Ritsos şiiridir.
Barış şiirinin konusu nedir?
Şiir, barışı soyut bir kavram olarak değil; bir çocuğun uykusu, bir babanın eve dönüşü, korkusuz çalınan bir kapı, kitaplığa dönüşen hapishaneler gibi gündelik yaşamın somut ayrıntılarında tanımlayan, uzun bir anafora üzerine kuruludur.
Yannis Ritsos kimdir?
Yannis Ritsos (1909–1990), 20. yüzyıl Yunan şiirinin en büyük isimlerinden biri, dokuz kez Nobel'e aday gösterilmiş ama Lenin Barış Ödülü'nü kendisi için daha değerli bulmuş; solcu siyasi görüşleri yüzünden defalarca sürgün edilmiş ve hapsedilmiş bir şairdir.
Okuyucu Sesleri
Henüz yorum yapılmadı
Bu yazı için ilk yorumu sen yazmak ister misin?
Yorum Gönder