Haikular, Matsuo Bashō — Şiir Analizi ve Türkçe Çeviri

Analitik Notlar

Bu sekiz haikuyu bir arada tutan ilk şey, gözden kolayca kaçacak, önemsiz sayılabilecek ayrıntılara duyulan sarsılmaz dikkattir. Bir tırtılın çeltiği "ses çıkartmadan" kemirmesi, sıçrayan bir su damlasının sarıgülün yapraklarını "irkiltip" dökmesi -bu iki haiku da, insan gözünün genelde atladığı, saniyelik mikro-olayları merkeze alır. Bashō'nun kendi şiir üslubu (shōfū) için kullanılan "sabi" (dingin, kendi hâlinde bir yalnızlık) ve "wabi" (gündelik ve sıradan olana alçakgönüllü bir takdir) kavramları, tam olarak bu tercihi tanımlar: haiku, büyük bir olayı değil, fark edilmeyen bir anı yakalamak için vardır.

İkinci ortak eksen, mevsimlerin geçiciliğidir -Japon şiir geleneğinde "mono no aware" (şeylerin geçiciliğinin hüznü) olarak adlandırılan bir duyarlık. "Bütün gün / şakıdı durdu tarlakuşu- / günler ne kadar kısa!" haikusu, bir kuşun bıkmadan ötüşünü, günün kısalığına dair ani bir farkındalıkla birbirine bağlar. "Güz-" başlıklı haikuda kuşlar ve bulutlar bile "yaşlı" görünür; ama hemen ardından gelen "Güz rüzgarları esiyor" haikusu bu çöküşe küçük bir direniş ekler -rüzgâra rağmen kestane kozalakları hâlâ yeşildir. Bu iki haiku yan yana okunduğunda, güzün hem evrensel bir yaşlanma hem de ona direnen tekil bir yeşillik barındırdığını gösterir.

Son ortak eksen ise, şairin kendi sesini doğanın en alçakgönüllü, en kırılgan unsurlarıyla özdeşleştirme arzusudur. "Ne acınacak hali vardı / Şu sıska orkidenin. / Ama tomurcuklandı işte!" haikusu, zayıflığın içinden çıkan beklenmedik bir çiçeklenmeyi kutlar. "Yapabilseydim / düşen kiraz çiçeği gibi / söylerdim şiirimi" dizeleri ise bunu doğrudan bir poetikaya çevirir: şairin isteği, gösterişli değil, düşen bir çiçek yaprağı kadar hafif ve doğal bir sesle konuşmaktır. Derlemenin kapanışı olan "Geceyarısı ayazında / Korkuluğun gömleğini giyip / Uyuyacağım" haikusu bu alçakgönüllülüğü en uç noktasına taşır -bir tarla korkuluğunun eski gömleğini giyerek ısınmayı kabul eden bu imge, Bashō'nun kendi hayatındaki gönüllü yoksulluğu ve kentli konfordan feragatini yansıtır.

Haikular, Matsuo Bashō

Matsuo Bashō — Şairin Portresi

Şairin yer aldığı Dünya Şairleri ve Şiirleri sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Matsuo Bashō, gerçek adıyla Matsuo Kinsaku, 1644'te Japonya'nın Iga eyaletinde (bugünkü Mie prefektörlüğü), muhtemelen düşük dereceli bir samuray/köylü ailesinin çocuğu olarak doğdu. Gençliğinde, kendisiyle yaşıt yerel bir derebeyinin oğlu Tōdō Yoshitada'nın hizmetine girdi; ikisi birlikte dönemin popüler "haikai no renga" (bağlı dize) şiirine ilgi duyup kendilerine birer mahlas seçtiler. Yoshitada'nın 1666'daki ani ölümü, Bashō'nun sakin hizmetkâr hayatına son verdi; şair samuray olma ihtimalinden vazgeçip evinden ayrıldı.

1672 civarında Edo'ya (bugünkü Tokyo) yerleşen Bashō, kentin edebiyat çevrelerinde hızla tanındı; 1680'e gelindiğinde yirmi öğrencisi olan tam zamanlı bir şiir öğretmeniydi. Aynı yıl, beklenmedik bir kararla bu kentli, sosyal hayatı terk edip Fukagawa'daki mütevazı bir kulübeye çekildi; öğrencilerinin ona hediye ettiği bir muz ağacından ("bashō") yeni mahlasını aldı. 1682'de kulübesi yandı, kısa süre sonra annesi öldü; bu kayıplar şairi Zen meditasyonuna yöneltti.

1684'ten itibaren dört büyük yolculuğa çıkan Bashō, gezi notlarını Nozarashi Kikō gibi eserlerde topladı. 1689'da öğrencisi Kawai Sora ile çıktığı, 150 gün süren ve 2400 kilometreyi bulan yolculuğu, başyapıtı Oku no Hosomichi'de (Kuzeyin Dar Yolları, 1694) kaleme aldı. Kendisi en iyi yanının haikai dizelerini bağlama becerisinde olduğunu düşünse de, bugün tek dizeli hokku -yani haiku- formunun en büyük ustası sayılır. 1694'te, yine bir yolculuk sırasında Osaka'da hastalanarak hayatını kaybetti.

Sıkça Sorulan Sorular