Turgut Uyar Kimdir?

Turgut Uyar Kimdir?

Turgut Uyar, Cemal Süreya ve Ece Ayhan ile birlikte İkinci Yeni'nin "üç atlıları" arasında anılan şairdir. İlk iki kitabında Nâzım Hikmet ve Orhan Veli etkisiyle yazdığı hece şiirlerinden 1959'da kökten koparak İkinci Yeni anlayışına geçti; bu kırılma Türk şiirinin en belirgin dönüşüm anlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Öyküleme, iç konuşma, bilinçaltının sıçramalı çağrışımları ve nesir cümlesine yaklaşan uzun dizeler onun şiirinin temel yapı taşlarıdır. Çağdaş bireyin yalnızlığını, kentleşmenin yarattığı gerilimi ve sıkıntıyı son derece çarpıcı imgelerle aktaran Uyar; geleneksel ve evrensel malzemeyi poetik bir dönüştürümden geçirerek İkinci Yeni'nin en özgün ve güçlü seslerinden birini oluşturdu.

Hayatı ve Ailesi

Hayat Kronolojisi

Şiir Anlayışı: İki Dönem, Bir Dönüşüm

Turgut Uyar'ın şiiri, net bir biçimde birbirinden ayrılan iki dönem üzerinden okunmaktadır. Bu dönüşüm hem teknik hem de anlayış bakımından köklüdür.

Birinci Dönem: Hece ve Anadolu (1949–1952)

İlk iki kitabında hece ölçüsünü kullanan Uyar, Nâzım Hikmet ve Orhan Veli'nin etkisiyle memleket edebiyatı şairlerini andırır bir çizgide Anadolu motiflerini işledi. Bu dönemde "yalnız" kelimesini 18. yüzyıl Türkçesindeki karşılığıyla "yalağuz" olarak kullanması dikkat çekiciydi; arkaik dilin imkânlarına duyduğu ilgi başından beri belirgindi. Şiirlerinde "kendini kalabalıkların içinde yalnız hissetme" teması bu erken dönemde de öne çıkıyordu.

İkinci Dönem: İkinci Yeni ve Özgün Ses (1959 Sonrası)

Dünyanın En Güzel Arabistanı (1959) ile gerçekleşen dönüşüm, Türk şiirinin en belirgin kırılmalarından biridir. Bu kitap, aynı dönemde basılan Oktay Rifat'ın Perçemli Sokak'ı (1956), İlhan Berk'in Galile Denizi'i (1958), Cemal Süreya'nın Üvercinka'sı (1958), Edip Cansever'in Yer Çekimli Karanfil'i (1958) ve Sezai Karakoç'un Körfez'i (1959) ile birlikte İkinci Yeni'nin kurucu metinleri arasına girdi.

Öyküleme ve İç Konuşma

Turgut Uyar'ı akımın diğer temsilcilerinden ayıran başlıca özellik, gerçekçi gözleme dayanan öyküleme tekniğidir. Şiirleri; iç konuşma, bilinçaltının uzak-yakın çağrışımlar oluşturan sıçramaları ve yer yer nesir cümlesine benzeyen dize yapısıyla örülüdür. Bu unsurlar, Anadolu'da görev yaptığı dönemde yazılan erken şiirlerindeki tiplemeler, bireysel yalnızlık tasvirleri ve geniş kültürel birikimden gelen evrensel malzemeyle bir araya geldiğinde özgün Turgut Uyar şiiri ortaya çıkar.

Şiir önce bilinç sonra dil işidir. — Turgut Uyar

Eleştirmenlik ve Poetik Düşünce

Turgut Uyar, şairliğinin yanı sıra Türk şiiri üzerine kaleme aldığı yazılarıyla da tanındı. Abdülhak Hâmid'den itibaren her şairden bir şiir alarak incelediği Bir Şiirden (1983), Türk şiir tarihinin anlaşılmasında başvurulan temel metinler arasındadır. "Efendimiz Acemilik" ve "Çıkmazın Güzelliği" adlı yazıları da bu bağlamda öne çıkar. Ölümünden sonra Alaattin Karaca tarafından derlenen Korkulu Ustalık (2009), şiir üzerine söyleşilerini ve yazılarını bir araya getirmektedir.

Başlıca Eserleri

Mirası ve Türk Şiirindeki Yeri

Turgut Uyar, 22 Ağustos 1985'te, doğum gününden on sekiz gün sonra İstanbul'da siroz hastalığına yenik düştü. Elli sekiz yıllık ömrüne on kitap ve Türk şiirinin en güçlü seslerinden birini sığdırdı.

Cemal Süreya ve Ece Ayhan ile birlikte oluşturduğu "üç atlılar" imgesi, İkinci Yeni şiirinin bugün de nasıl okunduğunu belirlemektedir. Ancak Uyar'ı bu üçlüden ayıran, şiirini soyut ve kapalı bir hermetizme terk etmemesidir: Gerçekçi bir gözlem zemini, öyküleyici bir ses tonu ve bireyin somut yaşam deneyimlerinden damıtılan imgeler onun şiirini hem güçlü hem erişilebilir kılmaktadır.

Şiirleri İngilizce, Fransızca ve Sırpçaya çevrilmiştir. Toplu şiirlerini bir araya getiren Büyük Saat, Yapı Kredi Yayınları'nca günümüzde de yeniden basılmaya devam etmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar