Enver Gökçe Kimdir? Hayatı, Şiirleri ve Eserleri

Şair Biyografisi Enver Gökçe Toplumcu Şiirin Eğin'den Gelen Sesi · Yusuf ile …

Son güncelleme: 19.11.26 Hesaplanıyor... Henüz yorum yok
Şair Biyografisi
Enver Gökçe
Toplumcu Şiirin Eğin'den Gelen Sesi · Yusuf ile Balaban · Çit Köyü'nden Adana Cezaevi'ne
📍 Çit Köyü, Kemaliye, 1920 ✦ Şair · Çevirmen · Düzeltmen 📚 Dost Dost İlle Kavga · Panzerler Üstümüze Kalkar 🕊 19 Kasım 1981 · Ankara

Enver Gökçe Kimdir?

Enver Gökçe Kimdir? Hayatı, Şiirleri ve Eserleri
Enver Gökçe Kimdir?
Doğum
1920
Çit Köyü, Kemaliye / Erzincan
Ölüm
19 Kasım 1981
Ankara
(61 yaşında)
Defin
Ankara
Karşıyaka Mezarlığı
Edebî Kimliği
Toplumcu Şiir
Nâzım Hikmet çizgisi
Halk müziği etkisi

Enver Gökçe, Nâzım Hikmet'in Türk şiirine getirdiği anlayışın önemli temsilcilerinden biridir. Erzincan'ın Kemaliye ilçesine bağlı Çit köyünde doğdu; dokuz yaşında ailesiyle Ankara'ya göç etti, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Türkoloji okudu. Üniversite yıllarında sola yöneldi, 1940'ların toplumcu edebiyat çevresinde yer aldı. 1948 ve 1951'deki tutuklamalar ve ardından gelen yıllar süren cezaevi ve sürgün hayatı, yaşamının ve şiirinin belirleyicisi oldu.

Gökçe'nin şiiri sayıca sınırlıdır: Toplamda bilinen 58 şiiri vardır ve ilk kitabı 1973'te, yani şiirlerini dergilerde yayımlamaya başlamasından yaklaşık otuz yıl sonra çıkabilmiştir. Buna karşın halk müziğinden ve Eğin yöresinin dilinden beslenen özgün söyleyişi, iyimserliği ve sevgiyi öne çıkaran bakışıyla toplumcu şiirin en sevilen adlarından biri olmuştur.

Kaynak notu: Cezaevi süresi kaynaklarda farklı geçer: TEİS ve şairin kendi anlatımı yedi yıllık bir mahkûmiyeti ve Adana'da yedi yıllık bir dönemi anlatır, turkedebiyati.org'un özet bölümü ise altı yıl ceza yazar. Doğum için kaynaklar yalnızca 1920 yılını verir. Bu biyografide TEİS esas alınmıştır.

Hayatı ve Ailesi

Enver Gökçe 1920'de Çit köyünde, Hanife ile Mehmet'in çocuğu olarak dünyaya geldi; bir ablası, Hatice vardı. Babası tedavi için gittiği İstanbul'dan dönemeyince çok küçük yaşta yetim kaldı. Beş ya da altı yaşlarında bir çelik çomak oyununda bir gözü zedelendi; dönemin koşullarında tedavi edilemeyen göz altı ay boyunca aktı ve sonunda kör oldu. Göz çukuru, 1929'da Ankara'ya göçüldüğünde yerine yapay bir cam göz takılana dek boş kaldı.

Ankara'ya göç, Kazım Karabekir'in şoförü olan ve halasının oğlu Halit'in aileyi yanına çağırmasıyla gerçekleşti; Halit, Gökçe'nin ablası Hatice ile evlenmek istiyordu. Şairin kendi anlatımına göre yolculuk kışın başında, hayvanlarla ve hanlarda konaklayarak on bir gün sürdü. İlkokulu Ankara-Samanpazarı'ndaki özel bir okulda (Hüseyin Avni Bey'in "Hususi Bizim Mektep"i) okudu ve yabancı dili burada öğrendi. Cebeci Ortaokulu'ndan sonra Gazi Lisesi'ni 1939'da bitirdi.

İlkokulda öğretmeni Celalettin Tevfik Bey ona şiir sevgisi aşıladı; Gazi Lisesi'nde edebiyat hocaları Fevziye Abdullah ve İsak Refet ilgisini edebiyata yöneltti. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde Pertev Naili Boratav, Behice Boran ve Niyazi Berkes gibi hocalardan ders aldı; özellikle halk bilimi alanında önemli çalışmalar yaptı. Hiç evlenmedi.

Hayat Kronolojisi

1920–1939
Çit köyünde doğdu; babasını erken yaşta yitirdi, çocukken bir gözünü kaybetti. 1929'da ailesiyle Ankara'ya göç etti. Özel ilkokul, Cebeci Ortaokulu (1935–36), Gazi Lisesi (1939).
1939–1948
DTCF Türkoloji. Halkevi dergisi Ülkü'de düzeltmen olarak çalıştı; ilk şiiri "Köylülerime"yi yayımladı. 1945'te toplumcu edebiyatı güçlendirmek için çıkarılan Ant dergisi çevresinde yer aldı. Aşık Ali İzzet, Aşık Veysel ve Habib Karaaslan gibi halk ozanlarıyla tanıştı.
1948–1949
Faşizme karşı kurulan Türkiye Gençler Derneği'nin kurucuları arasında yer aldı. Dernek Turancı grupların saldırısına uğradı; Gökçe komünizm propagandası gerekçesiyle 1 Ağustos–3 Kasım 1948 arasında Ankara Kapalı Merkez Cezaevi'nde tutuklu kaldı ve 7 Şubat 1949'da beraat etti. Bu dönemde yazdığı şiirler arasında "Görüş Günü" ve "Fakültenin Önü" vardır.
1950–1951
Hocası Tahsin Banguoğlu'na öğretmenlik için başvurdu; uzun bekleyişe rağmen iş çıkmadı. Ekim 1950'de İstanbul'da Kredi ve Yurtlar Kurumu'nda yönetim memuru olarak çalışmaya başladı (Çarşıkapı, Yıldız Teknik, Kadırga öğrenci yurtları). 1951'de TKP tevkifatı başladığında tutuklandı.
1951–1957
İstanbul Harbiye Cezaevi, Yıldız'daki Güvercinlik ve sonunda Adana Cezaevi. Yargılanan 168 kişiden biri olarak savunmasını kendisi yaptı, avukat tutmadı; Marksizmi istediğini söyledi. Kendi anlatımına göre yedi yıl hapis ve cezanın üçte biri kadar sürgüne mahkûm edildi. Adana'da Yusuf ile Balaban destanını yazdı, Fransızcasını geliştirdi.
1957–1960
Cezaevinden sürgün yeri olarak Çorum'un Sungurlu ilçesine gönderildi; iş ve barınak bulamayınca sürgünün bir bölümünü Ankara'da geçirdi. Ankara'da sıkıyönetim komutanlığı tarafından yeniden tutuklandı; sıkıyönetim dışında bir yer seçmesi istendi, doğduğu Çit köyü'nü seçti. İkinci sürgün, 27 Mayıs'ta Adnan Menderes'in tutuklanmasıyla sona erdi.
1960'lar
İstanbul'a gitti; küçük tirajlı bir reklam gazetesinde, bir spor dergisinde düzeltmenlik yaptı. Pablo Neruda çevirilerini sürdürdü. Yaşar Kemal'in bulduğu işle Meydan Larousse'ta çalıştı; iş kısa sürdü. Çin, Hint ve Eski Mısır masallarından yedi sekiz kitaplık bir çocuk dizisi çevirdi. Geçim sıkıntısı yüzünden köye döndü: kışları Çit'te, yazları İstanbul ve Ankara'da yaşadı. Aziz Nesin ve Yaşar Kemal küçük yardımlarla onu ayakta tuttu.
1973–1977
İlk şiir kitabı Dost Dost İlle Kavga (1973) yayımlandı; şiirlerinin kitaplaşması ancak o zaman mümkün olabildi. Panzerler Üstümüze Kalkar (1977). Aynı yıl tedavi için gittiği Bulgaristan'dan tedavi tamamlanmadan döndü; Ankara'ya yerleşip çeviriyle uğraştı.
1977–1981
Hastalığı ilerleyince arkadaşları onu Ankara'da bir huzurevine yerleştirdi. İbram Erdem ve Celil Denktaş huzurevinde onunla uzun bir röportaj yapıp ses kaydını aldı. 19 Kasım 1981'de, izinli olarak kaldığı yeğeni Ayten Şinik'in evinde öldü. Hacıbayram Veli Camii'ndeki namazın ardından Ankara Karşıyaka Mezarlığı'na defnedildi; cenazede Yaşar Kemal konuştu.

Şiir Anlayışı: Halkın Müziği, Sevginin Sesi

Enver Gökçe, 1940 kuşağı toplumcu şairleri arasında serbest nazımdan da Garip'ten de uzak, kendine özgü bir dünya kurdu. TEİS'in tespitiyle Gökçe, Nâzım Hikmet'in Türk şiirine getirdiği anlayışın önemli temsilcilerinden biridir; onun takipçileri sonraki dönem toplumcu şairler ve kendi döneminde Ahmet Arif'tir.

Halk Müziği ve Yerel Dil

TEİS, Gökçe'nin şiirine yön veren en önemli unsurun halk yaşantısından doğan halk müziği olduğunu belirtir. Yetiştiği çevrenin dil özelliklerini ve halk deyişlerini şiirine taşıdı; yerel yaşantıyı gizlemeyip onu sanatı için bir değer hâline getirdi. Bu tutum onu özgün bir söyleyişin sahibi yaptı. Üniversite bitirme tezi Eğin Türküleri, bu ilginin akademik karşılığıdır.

Garip'e Karşı Halk Edebiyatı

Gökçe'nin kendi anlatımına göre 1940'larda iki yol vardı: bir yanda Garip anlayışı, öbür yanda halk edebiyatının dinamik yüzü. O, halk ozanlarından yana tavır aldı. Orhan Veli ve arkadaşlarının devrimci şiiri yok saydığını düşünüyordu; bu nedenle 1945'te Ant çevresinde, küçük bir topluluk da olsa, devrimci sanat sorumluluğunu üstlendiklerini söyler.

Sosyal İçerik ve Estetik Kılıf

Gökçe, kendi sanat anlayışını sınıf bilincine dayandırdı. Ona göre iyi bir sanat eserinin önce sosyal bir içeriği, sonra da estetik bir kılıfı olmalıdır; ne salt bilinç ne de salt duyarlık tek başına yeterlidir. Nâzım Hikmet ve Neruda'yı bu bütünlüğün örnekleri sayardı. Yaşadığı koşullara rağmen şiirinde karamsarlık yerine, TEİS'in vurguladığı gibi, iyimserlik ve sevgi ön plandadır: İnsana, topluma, doğaya ve ülkeye olumlu bakar.

Hayatı tüm yönleriyle seveceksiniz. — Enver Gökçe, "Kendi Kaleminden Yaşamı" (1977–1980)

Sınırlı Ama Yoğun Bir Şiir Varlığı

TEİS'in sayımına göre Gökçe'nin şiir varlığı pek çok şairden daha sınırlıdır: Dost Dost İlle Kavga ve Panzerler Üstümüze Kalkar kitaplarında toplam 22 şiiri vardır. Ölümünden sonra derlenen kitaplarda "Dergilerde Kalanlar" bölümünde 26, "Yarım Kalanlar" bölümünde 10 şiir daha bulunur; böylece toplam 58 şiir eder. Süreli yayınlarda henüz bulunamamış şiirlerinin olma ihtimali de vardır.

Yusuf ile Balaban: Hapishanede Yazılan Destan

Gökçe'nin en önemli yapıtlarından biri sayılan Yusuf ile Balaban, Adana Cezaevi'nde yazıldı. Şair, destanın ilk dizelerinin cezaevinde zamanın zindan içinde akışını düşünürken kafasında şekillendiğini anlatır. Otuz şiirlik destanı, kendi sözleriyle, yaklaşık bir ay gibi kısa bir sürede bitirdi. Asıl güçlük parçaları dışarıya çıkarmaktı; bunu da başardı.

Destan elden ele dolaştı; Ahmet Arif de okumuştur. Ne var ki şair, aynı titizliğin destanın saklanmasında gösterilemediğini, eserin sonradan elinden çıkıp kaybolduğunu söyler. Günümüze yalnızca bazı bölümleri ulaşmıştır: "Başlangıç", "Uy Kirpi Kız Kirpi", "Bu Balaban'ın Dünyadan Göçtüğüdür" ve son bölüm "Kirtim Kirt". Şairin cezaevinde ayrıca Fransızcasını geliştirdiği ve ranzasını Orhan Suda ile paylaştığı da kendi anlatımında yer alır. Aynı cezaevinde Ahmet Arif, Ruhi Su, Mihri Belli ve Zeki Baştımar gibi isimler de bulunuyordu.

Gökçe'nin yapmak istediği son iş, 1951 tevkifatının destanını yazmaktı; sağlığı el verirse bunu başaracağını söylüyordu. Bu tasarı gerçekleşmedi.

Çeviri ve Derleme Çalışmaları

Gökçe geçimini düzeltmenlik, küçük gazete işleri ve çeviriyle sağlamaya çalıştı. Şiirle uğraşması nedeniyle ilgisi gün geçtikçe artan Pablo Neruda'yı Türkçeye çevirdi; Neruda'yı dünyayı ve insanları seven, gizlilik ve sürgün yıllarından geçmiş büyük bir ozan olarak görüyordu. Çocuk yayınları yapan bir yayınevi için Çin, Hint ve Eski Mısır gibi ulusların masal ve efsane koleksiyonlarını çevirdi; ancak bu kitapların basılıp basılmadığı konusunda bilgi alamadığını söyler. Dede Korkut Masalları (1968) ise yayımlanan çalışmaları arasındadır.

Başlıca Eserleri

📖 Şiir Kitapları

  • Dost Dost İlle Kavga 1973
  • Panzerler Üstümüze Kalkar
    (Doğrultu Yayınevi) 1977
  • Şiirler
    (ölümünden sonra) 1982

📚 Toplu ve Hakkında

  • Enver Gökçe: Yaşamı ve Bütün Şiirleri
    (Ayko Yayınları, Ankara) 1981
  • Enver Gökçe: Yaşamı ve Bütün Şiirleri
    (Belge Yayınları) 1990
  • Bütün Şiirleri
    (Toplumsal Dönüşüm Yayınları) 1997

🎓 Derleme ve Tez

  • Eğin Türküleri
    (DTCF bitirme tezi; Yaba, ölümünden sonra) 1982
  • Dede Korkut Masalları
    (Keloğlan Yayınevi) 1968

🌐 Çeviri

  • Pablo Neruda çevirileri 1960'lar
  • Dünya Masal ve Efsaneleri dizisi
    (Çin, Hint, Eski Mısır; yayımı belirsiz) —

✦ Bilinen Şiirlerinden (başlıklar)

  • Köylülerime · Görüş Günü
  • Fakültenin Önü · Mürettip Hasan
  • Turan Emeksiz · 39 Harbi
  • Hastır Lan · Ağıt
  • Kardeşlik Acıları
  • Bir Milli Kurtuluş Türküsü
  • And Olsun Şart Olsun
  • Gözüm Başım Üstüne

✦ Destandan Günümüze Kalanlar

  • Yusuf ile Balaban
    (30 şiirlik destan; çoğu kayıp) Adana
  • Başlangıç
  • Uy Kirpi Kız Kirpi
  • Bu Balaban'ın Dünyadan Göçtüğüdür
  • Kirtim Kirt

Mirası ve Türk Şiirindeki Yeri

Enver Gökçe, 19 Kasım 1981'de Ankara'da, izinli olarak kaldığı yeğeninin evinde öldü; turkedebiyati.org ölüm nedenini kalp krizi olarak verir. Son yıllarında yalnızlık, parasızlık ve bakımsızlık onu yıpratmıştı; Bulgaristan'a tedavi için gittiğinde dil bilmemesi de rahatsız etmişti. Cenazesinde Yaşar Kemal bir konuşma yaptı.

Şiiri yaşarken yalnızca dergilerde kalmış, kitaplaşması ölümünden sekiz yıl önce, 1973'te mümkün olabilmişti. Ölümünden sonra toplu şiirleri ve bitirme tezi yayımlandı. Sayıca az, ama yerel dilin gücünü, halk müziğini ve toplumcu bilinci bir araya getiren şiiri; Nâzım Hikmet çizgisini Anadolu'nun kendi sesiyle sürdüren örnekler arasında anılır. Aziz Nesin ve Yaşar Kemal'in yoksulluk yıllarında ona sahip çıkması, edebiyat çevresindeki saygınlığının da göstergesidir.

Sık Sorulan Sorular

Enver Gökçe kimdir?
Enver Gökçe (1920, Çit köyü, Kemaliye, Erzincan – 19 Kasım 1981, Ankara), Nâzım Hikmet'in Türk şiirine getirdiği anlayışın önemli temsilcilerinden toplumcu şairdir. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde okudu. 1948 ve 1951'de tutuklandı; yıllarca cezaevi ve sürgün yaşadı. Şiirleri 1973'te ilk kez kitaplaştı. Hiç evlenmedi.
Enver Gökçe'nin şiir anlayışı nasıldır?
TEİS'e göre Gökçe'nin şiirine yön veren en önemli unsur, halk yaşantısından doğan halk müziğidir. Yetiştiği çevrenin dilini ve halk deyişlerini şiirine taşıdı, yerel yaşantıyı gizlemeyip sanatı için bir değer hâline getirdi. Şiirlerinde sevgiyi öne çıkaran bir iyimserlik hâkimdir. Kendi anlayışına göre iyi bir sanat eseri için önce sosyal bir içerik, ardından estetik bir kılıf gerekir.
Yusuf ile Balaban nedir?
Yusuf ile Balaban, Enver Gökçe'nin Adana Cezaevi'nde yazdığı, otuz şiirlik bir destandır. Şair destanı kısa sürede, yaklaşık bir ayda tamamladığını ve parçalarını cezaevinden dışarı çıkarmayı başardığını anlatır. Destan elden ele dolaşmış, Ahmet Arif de okumuştur; ancak bütünü sonradan kaybolmuş, yalnızca bazı bölümleri günümüze ulaşmıştır.
Enver Gökçe neden tutuklandı?
İlk kez 1948'de, kurucuları arasında yer aldığı Türkiye Gençler Derneği davasında komünizm propagandası yapmak iddiasıyla tutuklandı; 1 Ağustos–3 Kasım 1948 arasında tutuklu kaldı ve 7 Şubat 1949'da beraat etti. İkinci kez 1951'de, TKP tevkifatı olarak bilinen operasyonda tutuklandı; kendi anlatımına göre yedi yıl hapse ve ayrıca sürgüne mahkûm edildi, cezasının büyük bölümünü Adana Cezaevi'nde geçirdi.
Enver Gökçe'nin kaç şiiri var?
TEİS'in sayımına göre Dost Dost İlle Kavga ve Panzerler Üstümüze Kalkar kitaplarında toplam 22 şiiri vardır. Ölümünden sonra derlenen kitaplarda "Dergilerde Kalanlar" bölümünde 26, "Yarım Kalanlar" bölümünde 10 şiiri daha bulunur. Böylece bilinen toplam şiir sayısı 58'dir.
Enver Gökçe nerede öldü, nereye defnedildi?
19 Kasım 1981'de Ankara'da, izinli olarak kaldığı yeğeninin evinde öldü; son yıllarını bir huzurevinde geçiriyordu. Hacıbayram Veli Camii'nde kılınan cenaze namazının ardından Ankara Karşıyaka Mezarlığı'na defnedildi; cenazede Yaşar Kemal bir konuşma yaptı.

Kaynaklar

  1. Türk, Hatem. "Enver Gökçe". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS). Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2018 (güncelleme 2020). teis.yesevi.edu.tr
  2. Türk Edebiyatı Ansiklopedisi. "Enver Gökçe Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri" (Enver Gökçe'nin "Kendi Kaleminden Yaşamı" metniyle). turkedebiyati.org
  3. Türk, Hatem (2016). "Toplumcu Türk Şiirinin Erzincan'da Bir Yıldızı: Enver Gökçe". Uluslararası Erzincan Sempozyumu, Erzincan Üniversitesi, s. 699-708.
  4. Gökçe, Enver (1990). Enver Gökçe: Yaşamı ve Bütün Şiirleri. İstanbul: Belge Yayınları.
  5. Kurdakul, Şükran (2002). Çağdaş Türk Edebiyatı. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
  6. Özer, Mehmet (haz.) (2006). Şiirimizin Işıklı Irmağı. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
Okur Etkileşimi
Facebook WhatsApp X ⋮ Daha Fazla
Telegram Pinterest LinkedIn Tumblr Reddit Threads NSosyal Flipboard BSky Instagram Blogger Blog Kafe E-posta Linki Kopyala Yazdır / PDF Cihazından Seç Dize Kartı Paylaş
Yorum Gönder
Favorilere Ekle
Favorilere eklemek için Google hesabınla giriş yapman gerekiyor.

Okur Görüşleri

Henüz yorum yapılmadı

Bu yazı için ilk yorumu sen yazmak ister misin?