Sadık Doğan
tarihinde yazıldı.
Mustafa Kemal, Nevzat Üstün — Şiir Analizi ve İncelemesi
Ben garipçe şairi, insanı vatanımın
Bas uğurlu ayağını Anadoluma
| Şiir |
|---|
| Mustafa Kemal |
| Şair (yaşam yılları) |
| Nevzat Üstün (1924 – 8 Kasım 1979; bazı kaynaklarda doğum tarihi 23 Ağustos 1926 olarak da geçmektedir) |
| Konu |
| 19 Mayıs 1919'dan 10 Kasım 1938'e uzanan tarihsel eksen üzerinde şair, Mustafa Kemal'e duyduğu derin bağlılığı ve onun yitirilişindeki yası lirik bir seslenişle dile getirir. |
| Edebi Dönem |
| 1950 Kuşağı / Toplumcu Gerçekçilik |
| Tematik Odak |
| Kurtuluş, umut, liderlik, yurt sevgisi ve yas |
| Kaynak (kitap, yıl, yayınevi) |
| Yeni Şiirler 1952, Varlık Yayınları, s. 47-49 |
Analitik Notlar
Şiirin biçimsel yapısı, serbest ölçünün bütün imkânlarını kullanan ancak belli bir iç ritmi özenle koruyan bir sözdizimi sergiler. Nevzat Üstün, uzun ve kısa dizeleri dönüşümlü olarak yerleştirerek şiire nefes aldırır; "Haydi Mustafa Kemalim" tekrarı bir nakarat işlevi görerek lirik yoğunluğu diri tutar. "Bozkırda sabah er olur / Er olan sabahlarla birlikte" dizelerinde ise aliterasyona yakın bir ses örüntüsü —"er" sesinin çoğaltılması— hem anlamı hem tınıyı güçlendirir. Şiir boyunca kullanılan ünlemler ve seslenişler (Haydi, Kemalim, Mustafam), lirik öznenin Mustafa Kemal'le kurduğu doğrudan diyaloğu pekiştirir; bu kurgu şiiri bir methiye olmaktan çıkarıp içten bir söyleşiye dönüştürür. Sözdizimsel koşutluk da dikkat çekicidir: "Diz çökmeden toprağa / Boyun eğmeden padişaha / Sana bütün sadeliği içinde / Kalbimi getiriyorum" dizelerinin paralel olumsuz yapılar üzerine kurulu inişi, verilen sevginin özgür iradeyle seçildiğini vurgular.
Şiirin imge dünyası iki karşıt kutup arasında gerilir: toprak/ışık ile yas/karanlık. "Saadet yağıyor bulutlarda / Güpe gündüz Anadoluma" dizeleri Kurtuluş'un gelişini bir bereket imgesiyle aktarırken; "Kan ağlıyor dağım, taşım / Şimdi Türkiyem bulut içredir" dizeleri Kasım 1938'in matemini simgeleyen karanlık bir örtüye dönüşür. Giysinin sembolik işlevi şiirde özellikle belirgindir: Padişah elbisesi yadsıma, halkın ıstırabından damıtılmış rütbe kabul; "Rütbesiz, nişansız / Bir türkü gibi üzerini kaplıyan / Boz bir elbise" ise sade ve halkçı bir önderliğin kristalize imgesidir. Türkü benzetmesi dikkat çekicidir; sözlü halk geleneğine yapılan bu gönderme, Mustafa Kemal'i saray değil millet kültürüyle ilişkilendirir. "Omuzlar üstünde uzun bir kutu" imgesi ise gerçekliğin acısını doğrudan dile getiren nadir bir somutlama olarak öne çıkar: tabut kelimesi kullanılmaz, ancak okurun zihninde anında tamamlanan bu imge, söylenmeyeni söylemenin en güçlü yoludur.
"Mustafa Kemal" şiiri, Nevzat Üstün'ün erken dönem şiirselliğini temsil eder ve onun toplumcu gerçekçi çizgideki en belirgin eserlerinden biridir. 1952 yılında Yaşar Nabi Nayır'ın derlediği Yeni Şiirler antolojisinde yer alması, şairin dönemin yayın dünyasında kabul görmüş bir ses olduğuna işaret eder. Üstün'ün Garip akımının yalın söyleminden beslenmekle birlikte o akımın bireyci bungunluğunu reddedip tarihe ve topluma yönelmesi, bu şiirde somut biçimde izlenebilir. Lirik öznenin "Ben garipçe şairi, insanı vatanımın" diyerek kendini tanımlaması Orhan Veli'nin "garip" kavramını çağrıştırsa da Üstün bunu edilgen bir kabullenişe değil, etkin bir dayanışmaya bağlar. Şiirin üçlü zaman çerçevesi —Mayıs 1919, Kurtuluş Savaşı ve Kasım 1938— aynı zamanda Türkiye'nin yirminci yüzyıl deneyimini bir şiirin sınırları içinde özetleyen bilinçli bir kurgusal tercihtir; bu kurgu şiiri bireysel duygu ifadesinin ötesine taşır ve onu kolektif belleğin taşıyıcısına dönüştürür.
 |
| Mustafa Kemal - Nevzat Üstün |
Sene bin dokuz yüz ondokuz
Aylardan Mayıs
Takvimin yaprağına bakıyorum
On dokuz
Haydi Mustafa Kemalim
Ben garipçe şairi, insanı vatanımın
Bas uğurlu ayağını Anadoluma
Bekliyorum.
Önce Mustafa Kemale selâm
Sonra
Anadoluda bir kıpırdanma
Yavaş, yavaş geriniyor toprak
Toprağın halinde bir başkalık
Saadet yağıyor bulutlarda
Saadet
Güpe gündüz Anadoluma.
Haydi Mustafa Kemalim
Çıkart urbalarını
Sana yakışmıyor Padişahın
Elbisesi
Sen umutsuz halkımın
Derisine işlenen ıstıraptan
Hürriyetten, saadetten. sağlıktan
Tak rütbelerini omuzlarına.
Bozkırda sabah er olur
Er olan sabahlarla birlikte
Mustafa Kemalin askerleri
Benim şair rüyalarıma benzer.
Sen büyük işler adamı
Sana ellerimi uzatıyorum
Diz çökmeden toprağa
Boyun eğmeden padişaha
Sana bütün sadeliği içinde
Kalbimi getiriyorum.
Sene bin dokuz yüz on dokuz
Aylardan Mayıs
Takvimin yaprağına bakıyorum
On dokuz.
Anadolum uyanmış
Kıvrak dağlarından silâhlar, atlar
Göğüs germiş düşmana
Umutla cesaretle dikmiş gözlerini
Mustafa Kemalim Anadolu toprağında
Sırtında benim giydiğim
Rütbesiz, nişansız
Bir türkü gibi üzerini kaplıyan
Boz bir elbise var.
Şimdi anlamıştır Anadolu
Şimdi güzelliğini dövüşmenin
Kendi mutluluğu için
Artık ne sultanlar rahat, rahat
Dolaşsın diye apış aralarında
Çerkez halayıkların
Artık ne uzakta, ne yakında
Cihadı mukaddes uğrunda
Bitmiyen ıstıraplar pahasına
Kardeş kavgalarında
Artık anlamıştır
İşe yaramadığım dövüşmenin
Sen Kemalim, sen Mustafam
Sen bir tek umudusun Türkiyemin
Sen siperde yanıbaşımda
Evimde fakir ocağımda
Yarı pişmiş aşımı benimle paylaşan
Bakır bakraçlarımdan ayranımı
Gülümsiyerek içen
Sen Mustafam, sen Kemalim.
Sene bin dokuz yüz otuz sekiz
Aylardan Kasım
Takvimin yaprağına bakıyorum
Kan ağlıyor dağım, taşım
Şimdi Türkiyem bulut içredir
Şaşırmış yolunu yollar kardeşim
Omuzlar üstünde uzun bir kutu
Asılmış dallarına ölüm hevengi
Dolmabahçe yolunda, hürriyet içinde
Ben garipçe şairi, insanı vatanımın
Bas uğurlu ayağını Anadoluma
Bekliyorum.
Özel Durum: Yaşar Nabi Nayır'ın Antoloji Geleneği ve Üstün'ün Konumu
Varlık Yayınları'nın her yıl düzenlediği Yeni Şiirler antolojileri, 1950'li yılların Türk şiiri için önemli bir vitrin işlevi görüyordu. Nevzat Üstün'ün "Mustafa Kemal" şiiri, bu serinin 1952 baskısında (s. 47-49) yer almaktadır. Söz konusu antoloji, aynı yıl 92 şairden 120 şiiri bir araya getirerek dönemin şiir panoramasını geniş bir okuyucu kitlesine sunmuştu. Üstün'ün bu seçkiye girmesi, daha ilk kitabından itibaren dikkat çektiğini ve Türk edebiyatının önemli bir ağına dahil olduğunu gösterir. Şiirin Atatürk şiiri antolojilerinde de yer alması, yapıtın zaman içinde salt siyasi bir anıt olmanın ötesinde edebi değerini koruduğunun kanıtı sayılabilir.
Nevzat Üstün — Şairin Portresi
Nevzat Üstün, 1924 yılında İstanbul'da doğdu; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS) ise doğum tarihini 23 Ağustos 1926 olarak vermektedir. Kaynaklar arasındaki bu çelişki henüz kesin biçimde çözüme kavuşturulamamıştır. Babası Kayseri'nin tanınmış esnaf ailelerinden tüccar Şadi Üstün, annesi ise Aliye Hanım'dır. Ailenin maddi sıkıntılar yaşaması nedeniyle çocuk Nevzat, 1930 yılı dolaylarında İstanbul'dan Kayseri'nin Develi ilçesine taşındı; ilkokulunu 1935'te bu ilçede tamamladı. Develi, şairin şiirsel belleğinde ve öykülerinde derin izler bırakacak bir coğrafya olarak kalacaktır.
Üstün, ortaöğrenimini İstanbul'a döndükten sonra Amerikan Koleji, İstanbul Erkek Lisesi ve nihayet Boğaziçi Lisesi'nde tamamladı (1945). Yüksek öğrenim için gittiği Paris'te yaklaşık iki yıl kaldı; eğitimini tamamlayamadan Türkiye'ye döndü. 1950'de askerlik görevini yaptı, 1951'de ise Nokta dergisinin kurucuları arasına katıldı. Garip akımının yalın söyleminden beslenen ilk şiirlerini zamanla toplumcu gerçekçi bir çizgiye taşıdı; aşk, hürriyet, yoksulluk, savaş ve siyasal baskı gibi temalar şiirlerinin merkezine yerleşti. Çeşitli Avrupa ülkelerini gezen, Asya-Afrika Yazarlar Birliği toplantılarına katılan Üstün, uluslararası edebiyat ortamıyla da bağını sürdürdü; şiirleri Rusça, Çekçe ve Bulgarcaya çevrildi.
Şiir kitapları arasında Oluş (1946), Yaşadığımız Devre Dair Şiirler (1951), Cüceler Çarşısı (1955), Yitikler Kapısı (1961), Güneş Ülkesi (1964) ve Hey Sen Amerikalı (1967) sayılabilir; altı şiir kitabını bir araya getiren Köprübaşı (1968) ise toplu bir derleme olarak yayımlandı. Öykü ve deneme-gezi yazılarıyla da edebiyatımıza katkıda bulunan Üstün, 8 Kasım 1979'da Bolu yakınlarında geçirdiği trafik kazasında, eşi Şükran ve sanat yönetmeni Gülten Ataç ile birlikte yolculuk ederken hayatını kaybetti; eşi ve Ataç yaralı olarak kurtuldu. 10 Kasım'da Rumelihisarı aile mezarlığında toprağa verildi. Ailesi, onun anısını yaşatmak amacıyla ölümünün ardından şiir ve öykü ödülleri düzenledi.
Sıkça Sorulan Sorular
Mustafa Kemal şiiri hangi kitaptan alınmıştır?
Şiir, Yaşar Nabi Nayır'ın derlediği Yeni Şiirler 1952 adlı antolojiden alınmıştır; Varlık Yayınları tarafından yayımlanmış olup şiir 47-49. sayfalar arasında yer almaktadır.
Mustafa Kemal şiirinin konusu nedir?
Şiir, 19 Mayıs 1919'dan 10 Kasım 1938'e uzanan zaman ekseninde Mustafa Kemal'in Anadolu'ya ayak basışını, Kurtuluş Savaşı'nı ve ölümünü lirik bir seslenişle ele alır; halkın umudu ile yasını şair-vatandaş özdeşliği üzerinden dile getirir.
Nevzat Üstün kimdir?
Nevzat Üstün, 1924 yılında İstanbul'da doğmuş (bazı kaynaklarda 23 Ağustos 1926 olarak geçmektedir), 8 Kasım 1979'da Bolu yakınlarında geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybetmiş Türk şair ve yazardır. Toplumcu gerçekçi çizgide kaleme aldığı şiirleri, öyküleri ve deneme-gezi yazılarıyla tanınır.
Okur Görüşleri
Henüz yorum yapılmadı
Bu yazı için ilk yorumu sen yazmak ister misin?
Yorum Gönder